Specyficzna budowa czyni staw kolanowy wyjątkowo podatnym na kontuzje i przedwczesne zużycie. Ból kolana jest obecnie jedną z najczęstszych dolegliwości, z jakimi pacjenci zgłaszają się do gabinetów lekarskich – dotyczy to zarówno młodych osób aktywnych fizycznie, jak i seniorów zmagających się z chorobą zwyrodnieniową.
Źródła problemu bywają zróżnicowane: od nagłych urazów mechanicznych, przez przeciążenia wynikające z trybu życia, aż po przewlekłe stany zapalne. Prawidłowe rozpoznanie przyczyny bólu jest warunkiem koniecznym, aby podjąć skuteczne leczenie i uniknąć trwałego ograniczenia sprawności.
Niezależnie od tego, czy ból pojawił się nagle po urazie, czy dokucza od lat, w polskiej przychodni w Londynie znajdziesz fachową pomoc. Zapewniamy pełną diagnostykę USG na miejscu oraz szybki dostęp do doświadczonych lekarzy ortopedów, którzy precyzyjnie ustalą źródło dolegliwości i dobiorą odpowiedni plan leczenia.
Lokalizacja bólu – co mówi nam miejsce występowania dolegliwości?
Podczas wywiadu lekarskiego ortopeda zawsze prosi o precyzyjne wskazanie miejsca, w którym dolegliwości są najsilniejsze. Staw kolanowy to skomplikowany mechanizm, a ból rzadko promieniuje na cały obszar bez konkretnej przyczyny. Umiejscowienie dyskomfortu jest dla specjalisty pierwszą i najważniejszą wskazówką, która pozwala zawęzić listę potencjalnych schorzeń jeszcze przed wykonaniem badań obrazowych.
Ból w przedniej części kolana (okolice rzepki)
Dolegliwości zlokalizowane "z przodu", bezpośrednio na rzepce lub tuż pod nią, najczęściej wskazują na problemy z aparatem wyprostnym kolana. Jeśli ból nasila się podczas chodzenia po schodach, kucania lub po długim siedzeniu ze zgiętymi nogami (tzw. objaw kinomaniaka), może to świadczyć o konflikcie rzepkowo-udowym lub rozmiękaniu chrząstki rzepki (chondromalacji). Ból punktowy, wyczuwalny nieco niżej, pod rzepką, jest charakterystyczny dla "kolana skoczka", czyli zapalenia więzadła rzepki. Z kolei dolegliwości tuż nad nią często wiążą się z przeciążeniem ścięgna mięśnia czworogłowego uda.
Ból po bokach stawu (strona przyśrodkowa i boczna)
Bolesność wyczuwalna po wewnętrznej stronie kolana (strona przyśrodkowa) to jeden z najczęstszych objawów klinicznych. Może sugerować uszkodzenie łąkotki przyśrodkowej lub naciągnięcie więzadła pobocznego piszczelowego (MCL). W tym obszarze często manifestują się również pierwsze objawy zmian zwyrodnieniowych. Z kolei ból po stronie zewnętrznej (bocznej) bywa mylący. Choć może oznaczać uszkodzenie łąkotki bocznej, u osób aktywnych fizycznie, zwłaszcza biegaczy, bardzo często wynika z przeciążenia pasma biodrowo-piszczelowego (ITBS). Ból ten jest ostry, kłujący i pojawia się zazwyczaj po przebiegnięciu określonego dystansu.
Ból z tyłu kolana (dół podkolanowy)
Dolegliwości zlokalizowane w tylnej części stawu są rzadsze, ale bardzo charakterystyczne. Często odpowiada za nie Torbiel Bakera – cysta wypełniona płynem stawowym, która powstaje jako skutek innych patologii wewnątrz kolana (np. uszkodzenia łąkotki). Pacjent wyczuwa wówczas guzek pod kolanem i uczucie rozpierania przy pełnym wyproście lub zgięciu nogi. Ból w tym rejonie może być również wynikiem przykurczu mięśni kulszowo-goleniowych lub łydki.
Ból "w środku" kolana i niestabilność
Trudny do zlokalizowania, rozlany ból głęboko wewnątrz stawu, któremu towarzyszy uczucie "uciekania" kolana lub braku pewności podczas stawiania kroków, jest typowym objawem uszkodzenia więzadła krzyżowego przedniego (ACL). Jeśli natomiast ból ma charakter sztywności porannej, która mija po "rozruszaniu", a dyskomfort jest tępy i stały, zazwyczaj wskazuje to na postępującą chorobę zwyrodnieniową (artrozę).
Najczęstsze przyczyny bólu kolana
Diagnozowanie stawu kolanowego bywa skomplikowane, ponieważ na ten sam objaw bólowy może składać się wiele różnych czynników. W praktyce medycznej przyczyny dolegliwości dzieli się zazwyczaj na dwie główne kategorie: nagłe urazy mechaniczne, wynikające z wypadków lub aktywności fizycznej, oraz zmiany przewlekłe, które rozwijają się latami na skutek chorób lub naturalnego zużycia tkanek.
Uszkodzenia mechaniczne dotyczą najczęściej osób aktywnych, ale do zerwania struktur wewnątrz stawu może dojść nawet podczas niefortunnego zejścia z krawężnika.
Uszkodzenia więzadeł
Najpoważniejszym i niestety częstym urazem jest zerwanie więzadła krzyżowego przedniego (ACL). Dochodzi do niego zazwyczaj w mechanizmie skrętnym – gdy stopa zostaje na podłożu, a tułów wykonuje gwałtowny obrót. Pacjent często słyszy wówczas charakterystyczny trzask, a kolano natychmiast puchnie i staje się niestabilne. Równie częste, choć zazwyczaj mniej groźne w skutkach, są naciągnięcia więzadeł pobocznych (MCL i LCL), do których dochodzi przy uderzeniach w bok kolana.
Pęknięcie łąkotki
Łąkotki to chrzęstne struktury działające jak amortyzatory między kością udową a piszczelową. Do ich uszkodzenia dochodzi najczęściej podczas gwałtownego wyprostu nogi z pozycji kucznej lub przy ruchu skrętnym obciążonego kolana. Charakterystycznym objawem, oprócz bólu po bocznej stronie stawu, jest mechaniczne blokowanie się kolana – pacjent ma trudność z pełnym wyprostowaniem lub zgięciem nogi, czemu często towarzyszy uczucie "przeskakiwania" w stawie.
Zespoły przeciążeniowe
Nie każdy ból wynika z nagłego wypadku. U biegaczy, kolarzy czy pracowników fizycznych częstym problemem jest tzw. kolano biegacza (konflikt pasma biodrowo-piszczelowego) lub kolano skoczka (zapalenie więzadła rzepki). Schorzenia te wynikają z sumujących się mikrourazów, braku odpowiedniej regeneracji oraz dysbalansu mięśniowego – gdy jedne partie mięśni są zbyt spięte, a inne zbyt słabe, co zaburza tor ruchu rzepki.
Choroby przewlekłe i stany zapalne
Ból, który narasta powoli, miesiącami, a nawet latami, zazwyczaj ma podłoże chorobowe lub degeneracyjne. Dotyczy on często osób starszych, ale coraz częściej diagnozuje się go również u pacjentów w średnim wieku.
Choroba zwyrodnieniowa (Gonartroza)
To najczęstsza przyczyna bólu przewlekłego. Proces ten polega na stopniowym wycieraniu się chrząstki stawowej, która traci swoją gładkość i sprężystość. Z czasem odsłonięte powierzchnie kostne zaczynają o siebie trzeć, co wywołuje stan zapalny, ból i ograniczenie ruchomości.
Objawy nasilają się zazwyczaj przy zmianie pogody oraz rano – pacjenci zgłaszają tak zwany ból startowy, który mija po wykonaniu kilku kroków i "rozruszaniu" stawu.
Choroby zapalne (RZS i dna moczanowa)
Ból kolana może być również manifestacją chorób ogólnoustrojowych. W przypadku Reumatoidalnego Zapalenia Stawów (RZS) układ odpornościowy błędnie atakuje własne tkanki, prowadząc do bolesnych obrzęków i niszczenia stawów. Z kolei Dna moczanowa (podagra) wiąże się z odkładaniem kryształków kwasu moczowego w stawie. Napady bólu w dnie są niezwykle silne, pojawiają się nagle (często w nocy), a skóra wokół kolana staje się czerwona, napięta i gorąca.
Torbiel Bakera
Częstą przyczyną dyskomfortu w dole podkolanowym jest Torbiel Bakera. Jest to zbiornik płynu stawowego, który tworzy się z tyłu kolana jako reakcja obronna organizmu na inny proces chorobowy toczący się w stawie (np. uszkodzenie łąkotki lub stan zapalny). Torbiel może powodować ucisk na sąsiednie naczynia i nerwy, wywołując ból promieniujący do łydki.
Diagnostyka bólu kolana i stawu kolanowego
Skuteczne leczenie bólu kolana jest niemożliwe bez precyzyjnego ustalenia jego przyczyny. Ze względu na złożoną budowę stawu, sama lokalizacja bólu bywa myląca – dolegliwości odczuwane w jednym miejscu mogą mieć źródło w zupełnie innej strukturze (np. ból biodra promieniujący do kolana). Proces diagnostyczny składa się zazwyczaj z trzech etapów: wywiadu lekarskiego, badania manualnego oraz diagnostyki obrazowej.
Wywiad i badanie fizykalne
Podstawą diagnozy jest wizyta u ortopedy lub fizjoterapeuty. Specjalista ocenia oś kończyny (szpotawość lub koślawość), obrys stawu (obecność obrzęków, krwiaków) oraz zakres ruchomości. Kluczowym elementem są testy kliniczne, podczas których lekarz wykonuje specyficzne ruchy nogą pacjenta, aby sprawdzić integralność poszczególnych struktur:
- Testy łąkotkowe (np. test McMurraya) wywołują ból lub "kliknięcie" przy uszkodzeniu łąkotki.
- Testy więzadłowe (np. test szuflady, test Lachmana) pozwalają ocenić stabilność stawu i wykryć zerwanie więzadeł krzyżowych (ACL, PCL).
Badania obrazowe
Współczesna medycyna dysponuje szeregiem narzędzi pozwalających "zajrzeć" do wnętrza kolana. Dobór odpowiedniego badania zależy od wstępnego rozpoznania.
- RTG (Rentgen). To badanie pierwszego rzutu, szczególnie po urazach (wykluczenie złamań) oraz u osób starszych. Zdjęcie rentgenowskie doskonale obrazuje układ kostny, pozwalając ocenić stopień zwężenia szpary stawowej, co jest głównym wskaźnikiem zaawansowania choroby zwyrodnieniowej. Ważne, aby w przypadku podejrzenia zwyrodnień wykonywać RTG na stojąco (w obciążeniu).
- USG (Ultrasonografia). Badanie tanie, szybkie i nieszkodliwe. Jest idealne do oceny tkanek miękkich położonych płytko: więzadeł pobocznych, ścięgna rzepki czy dołu podkolanowego (Torbiel Bakera). Co istotne, USG jest badaniem dynamicznym – lekarz może obserwować zachowanie tkanek w trakcie ruchu kolana.
- Rezonans magnetyczny (MRI). Obecnie najdokładniejsza metoda diagnostyczna, uznawana za "złoty standard" w ocenie struktur wewnątrzstawowych. MRI precyzyjnie uwidacznia łąkotki, więzadła krzyżowe, chrząstkę stawową oraz szpik kostny. Jest niezbędne przed planowanymi zabiegami operacyjnymi (np. rekonstrukcją więzadeł), jednak ze względu na koszt i czas oczekiwania, rzadko zleca się je jako badanie pierwszego wyboru przy błahych dolegliwościach.
Badania laboratoryjne
Jeżeli lekarz podejrzewa, że ból kolana nie wynika z urazu mechanicznego, lecz z choroby ogólnoustrojowej (np. dny moczanowej lub reumatoidalnego zapalenia stawów), konieczne może być wykonanie badań krwi. Kluczowe parametry to:
- OB i CRP - wskaźniki stanu zapalnego.
- Kwas moczowy - jego podwyższony poziom sugeruje dnę moczanową.
- Czynnik reumatoidalny (RF) - pomocny w diagnostyce chorób reumatycznych.
W przypadku silnego obrzęku z niejasną przyczyną, lekarz może również wykonać punkcję stawu, czyli pobranie płynu stawowego strzykawką. Analiza płynu pozwala odróżnić krwiak (po urazie) od wysięku zapalnego lub ropnego (infekcja bakteryjna).
Metody leczenia bólu kolana
Wybór ścieżki leczenia jest ściśle uzależniony od zdiagnozowanej przyczyny dolegliwości. Innego postępowania wymaga świeży uraz sportowy, a zupełnie innej strategii potrzebuje pacjent z zaawansowaną chorobą zwyrodnieniową. Współczesna ortopedia dąży do tego, aby leczenie operacyjne było ostatecznością, kładąc największy nacisk na metody zachowawcze i rehabilitację ruchową.
Leczenie zachowawcze i domowe (Protokół RICE)
W przypadku nagłych urazów, stłuczeń czy naciągnięć, kluczowe jest postępowanie w pierwszych 24–48 godzinach. Złotym standardem jest tutaj protokół RICE (lub jego nowsza wersja PRICE), który ma na celu ograniczenie obrzęku i stanu zapalnego.
Skrót ten oznacza:
- R (Rest) – Odpoczynek - czasowe odciążenie kończyny, unikanie ruchów wywołujących ból.
- I (Ice) – Chłodzenie - stosowanie zimnych okładów (przez ręcznik, nie bezpośrednio na skórę) w sesjach po 15–20 minut kilka razy dziennie. Zimno obkurcza naczynia krwionośne, zmniejszając krwiak i obrzęk.
- C (Compression) – Ucisk - zastosowanie bandaża elastycznego lub opaski uciskowej, co mechanicznie ogranicza narastanie opuchlizny.
- E (Elevation) – Uniesienie, czyli ułożenie nogi powyżej poziomu serca (np. na poduszce), co ułatwia odpływ krwi i chłonki, zapobiegając zastojom.
Farmakoterapia
Leki stosuje się głównie w celu wyciszenia ostrego stanu zapalnego i uśmierzenia bólu, co umożliwia pacjentowi rozpoczęcie rehabilitacji.
Niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ) dostępne w formie doustnej (np. ibuprofen, diklofenak, naproksen) lub w postaci żeli i maści. Forma miejscowa jest bezpieczniejsza dla żołądka i wątroby, działając bezpośrednio w ognisku bólu.
Iniekcje dostawowe (zastrzyki), takie jak kwas hialuronowy (wiskosuplementacja). Zastrzyk poprawia jakość płynu stawowego, zmniejszając tarcie powierzchni chrzęstnych. Jest to częsta terapia w chorobie zwyrodnieniowej.
Natomiast blokady sterydowe to silne leki przeciwzapalne podawane bezpośrednio do stawu. Działają szybko, ale nie leczą przyczyny, a ich zbyt częste stosowanie może osłabiać ścięgna i chrząstkę.
Ponadto stosowane jest oosocze bogatopłytkowe (PRP). To nowoczesna metoda inżynierii tkankowej. Z krwi pacjenta odwirowuje się osocze bogate w czynniki wzrostu, które wstrzyknięte w uszkodzone miejsce stymuluje naturalne procesy naprawcze (np. przy naderwanych więzadłach).
Fizjoterapia i rehabilitacja
To najważniejszy element leczenia długofalowego. Bez wzmocnienia gorsetu mięśniowego nawet najlepiej przeprowadzona operacja może nie przynieść trwałych efektów.
Celem fizjoterapii jest przywrócenie pełnego zakresu ruchu oraz poprawa stabilizacji stawu.
- Kinezyterapia (ćwiczenia). Wzmacnianie mięśnia czworogłowego uda (główny stabilizator kolana) oraz mięśni kulszowo-goleniowych. Silne mięśnie przejmują na siebie znaczną część obciążeń, odciążając więzadła i chrząstkę.
- Terapia manualna. Praca fizjoterapeuty na tkankach miękkich w celu "odblokowania" stawu, mobilizacji rzepki i rozluźnienia napiętych powięzi.
- Fizykoterapia. Zabiegi takie jak krioterapia, pole magnetyczne, laseroterapia czy ultradźwięki, które pełnią funkcję wspomagającą – przyspieszają regenerację tkanek i działają przeciwbólowo.
Leczenie operacyjne
Zabiegi chirurgiczne rozważa się, gdy metody zachowawcze nie przynoszą poprawy lub gdy doszło do uszkodzeń mechanicznych, które nie mają szans na samoistne wygojenie (np. całkowite zerwanie ACL u aktywnej osoby, blokująca staw łąkotka).
- Artroskopia. Małoinwazyjny zabieg polegający na wprowadzeniu do kolana kamery i miniaturowych narzędzi przez nacięcia o wielkości kilku milimetrów. Pozwala na zszycie lub usunięcie fragmentu łąkotki, rekonstrukcję więzadeł czy wygładzenie chrząstki. Pacjent szybko wraca do sprawności.
- Osteotomia. Zabieg korekcyjny polegający na przecięciu i ustawieniu kości pod innym kątem, aby odciążyć zniszczoną część stawu (stosowany przy szpotawości lub koślawości).
- Endoprotezoplastyka (wymiana stawu). Ostateczne rozwiązanie w zaawansowanej chorobie zwyrodnieniowej, gdy staw jest całkowicie zniszczony, a ból uniemożliwia chodzenie. Polega na wycięciu zniszczonych powierzchni stawowych i zastąpieniu ich sztucznymi elementami (protezą).
Kiedy ból kolana wymaga pilnej wizyty u lekarza?
Zazwyczaj ból kolana pozwala na zaplanowanie wizyty u specjalisty ortopedy. Są jednak objawy, których nie wolno ignorować. W przypadku ich wystąpienia, zamiast czekać na wolny termin wizyty, udaj się na najbliższy oddział A&E (Accident and Emergency) lub zgłoś się do nas na pilną konsultację urazową.
Mechaniczna blokada stawu
Jednym z najbardziej niepokojących objawów jest nagłe zablokowanie się kolana w jednej pozycji. Pacjent nie może wówczas w pełni wyprostować ani zgiąć nogi, czując fizyczny opór wewnątrz stawu. Świadczy to zazwyczaj o przemieszczeniu się dużego fragmentu pękniętej łąkotki (tzw. uszkodzenie typu "rączka od wiadra") lub obecności ciała wolnego, które wklinowało się między kości. Próby prostowania nogi "na siłę" są zabronione, gdyż niszczą powierzchnie chrzęstne. Taki stan niemal zawsze wymaga szybkiej interwencji chirurgicznej (artroskopii).
Masywny obrzęk (krwiak) po urazie
Jeżeli bezpośrednio po skręceniu lub uderzeniu kolano gwałtownie puchnie (w ciągu kilkunastu minut do godziny), a skóra staje się napięta i lśniąca, oznacza to krwawienie do wnętrza stawu. Taki masywny krwiak najczęściej sygnalizuje poważne uszkodzenia: zerwanie więzadła krzyżowego przedniego (ACL) lub złamanie wewnątrzstawowe. Krew w stawie działa destrukcyjnie na chrząstkę, dlatego konieczna jest pilna diagnostyka i często wykonanie punkcji (odciągnięcia płynu) w celu odbarczenia stawu.
Objawy infekcji: gorączka, zaczerwienienie, ocieplenie
Ból kolana, któremu towarzyszy gorączka, dreszcze oraz silne zaczerwienienie i ocieplenie skóry w okolicy stawu, może świadczyć o septycznym (ropnym) zapaleniu stawu. Do infekcji może dojść drogą krwiopochodną lub na skutek wcześniejszych iniekcji czy zabiegów. Jest to stan bezpośredniego zagrożenia życia (ryzyko sepsy) oraz grozi błyskawicznym, nieodwracalnym zniszczeniem stawu przez bakterie. Wymaga on natychmiastowej hospitalizacji i wdrożenia antybiotykoterapii dożylnej.
Więcej informacji znajdziesz w artykule, kiedy najlepiej wybrać się do ortopedy.
Niemożność obciążenia kończyny i widoczna deformacja
Jeśli po urazie pacjent nie jest w stanie stanąć na nodze nawet przy asekuracji, a obrys kolana jest wyraźnie zmieniony (np. rzepka znajduje się z boku lub widać nienaturalne wygięcie nogi), istnieje wysokie prawdopodobieństwo złamania kości lub zwichnięcia stawu. Szczególnie groźne jest zwichnięcie stawu kolanowego (nie mylić ze skręceniem), w którym dochodzi do rozerwania torebki stawowej i więzadeł. Może ono prowadzić do uszkodzenia tętnicy podkolanowej, co objawia się bladością i chłodem stopy oraz zaburzeniami czucia. Taka sytuacja wymaga błyskawicznej interwencji naczyniowej, aby uratować kończynę.
Ból kolana - podsumowanie
Ból kolana rzadko jest zjawiskiem, które można "przeczekać". Niezależnie od tego, czy wynika z nagłego urazu na stoku narciarskim, czy z powoli rozwijających się zmian zwyrodnieniowych, jest to wyraźny sygnał ostrzegawczy wysyłany przez organizm. Ignorowanie dolegliwości i maskowanie ich środkami przeciwbólowymi to droga donikąd – zazwyczaj prowadzi do pogłębienia uszkodzeń struktur wewnątrzstawowych i wydłuża późniejszy proces leczenia. Kluczem do zachowania sprawności na lata jest wczesna diagnostyka. Często wystarczy krótka rehabilitacja lub celowana iniekcja, aby uniknąć skomplikowanej operacji w przyszłości.
W polskiej przychodni w Londynie skutecznie łączymy nowoczesne leczenie (m.in. iniekcje kwasem hialuronowym i osoczem PRP) z profesjonalną rehabilitacją. Zaufaj naszemu doświadczeniu i umów się na konsultację już dziś, by szybko wrócić do pełnej sprawności.